در انتقال سهام شرکت های سهامی خاص و عام که در بورس اوراق بهادار تهران پذیرفته نشده اند باید به نکات مشروحه ذیل توجه شود :
الف- ملاحظه اساسنامه شرکت در رابطه با چگونگی انتقال سهام
در شرکت های سهامی عام طبق ماده 41 " لایحه " نقل و انتقال سهام نمی تواند مشروط به موافقت هیات مدیره یا مجمع صاحبان سهام باشد و فقط با امضای دفتر ثبت سهام و مبادله برگه سهام صورت می پذیرد و اداره ثبت شرکت های تهران نیز نظارتی بر آن ندارد. ارائه مفاصاحساب مالیات انتقال سهام در شرکت های سهامی عام به اداره ثبت شرکت ها الزامی نیست. در شرکت های سهامی خاص، اکثراَ قیودی در اساسنامه پیش بینی و انتقال سهم به تصویب ارکانی در شرکت یا طی مراحلی – از جمله ارائه سهام ، بدواَ به سایر سهام داران و در صورت عدم تمایل آن ها به سایرین – می شود.
در نتیجه در زمان انتقال سهام بانام در شرکت های سهامی خاص، ابتدا باید اساسنامه شرکت در بخش انتقال سهام با دقت بررسی و مصوبه مرجع پیش بینی شده در اساسنامه مبنی بر موافقت با انتقال سهام، در صورت وجود این قید، اخذ شود.
ب- تنظیم قرارداد و صلح حقوق سهام به صورت عادی
سهم عین نیست که مورد بیع واقع شود. ( به موجب ماده 338 قانون مدنی : بیع عبارت از تملیک عین به عوض معلوم است ) . در این قرارداد مشخصات انتقال دهنده، انتقال گیرنده، تعداد و مشخصات سهام ، منافع منفصل و متصل آن از جمله حق تقدم در افزایش سرمایه، مطالبات انتقال دهنده از شرکت و سود و اندوخته های احتمالی ذکر و نحوه پرداخت عوض ( نقدی یا اقساط ) و شرایط انتقال تعیین شود.
با توجه به اعتباری بودن سهم از جمله مدارک لاینفک قرارداد ترازنامه شرکت است که باید وضعیت دارایی و دیون و تعهدات شرکت در آن مشخص باشد. ضمناَ ترازنامه باید از سوی هیات مدیره شرکت تهیه شود و حسابرس معتمد صحت آن را احراز و تایید کرده باشد.
بنابراین مراحل انتقال سهام در شرکت های سهامی خاص علاوه بر اخذ موافقت مراجع پیش بینی شده در اساسنامه، عبارت از تنظیم قرارداد واگذاری سهام ، امضای دفتر ثبت سهام، پرداخت مالیات انتقال سهام و اعلام آن به اداره ثبت شرکت های محل وقوع شرکت است.
معمولاَ در اداره ثبت شرکت ها انتقال سهام ثبت و آگهی نمی شود و فقط پس از کنترل مدارک و ملاحظه مفاصاحساب مالیات انتقال سهام، مراتب در پرونده ضبط و مبنای محاسبه حد نصاب حضور سهام داران در مجامع عمومی شرکت قرار می گیرد.
تشریفات انتقال سهام بانام و مبنای انتقال سهام ثبت دفتر سهام شرکت است و قسمت اخیر ماده 40 " لایحه " هر انتقالی را که بدون ثبت در دفتر ثبت سهم صورت گرفته باشد، از نظر شرکت و اشخاص ثالث، فاقد اعتبار تلقی کرده است.
به نظر می رسد انتقالات قهری از جمله انتقال قضایی، اجرایی و ارث از شمول مواد فوق مستثنی باشند زیرا اگر شخصی از طریق تنظیم قرارداد واگذاری سهام یا آنچه در جامعه مرسوم است، از طریق مبایعه نامه عادی سهامی را خریداری و موافقت مراجع پیش بینی شده در اساسنامه را نیز اخذ کرده باشد ولی انتقال دهنده از حضور در شرکت و امضای دفتر ثبت سهام امتناع ورزد، چاره ای جز مراجعه به دادگاه و الزام انتقال دهنده و شرکت به ثبت انتقال سهام باقی نمی ماند.
در این مورد پس از گذشت مدت طولانی و صدور حکم قطعی از مراجع قضایی، در صورت امتناع هیات مدیره شرکت از ارائه دفتر ثبت سهام و عدم اجرای حکم ، تلاش انتقال گیرنده و دادخواهی او در دادگاه بی نتیجه خواهد بود.
در مورد انتقال اجرایی که بستانکار برای وصول مطالبات خود سهام مدیون در شرکت های سهامی را برای توقیف به اجرای احکام معرفی می کند، پس از برگزاری تشریفات مزایده، سهام به بستانکار یا دیگری از طریق برگزاری مزایده و تنظیم و امضای صورت جلسه مزایده منتقل می شود. در این مورد، اجرای احکام دادگاه، با اداره ثبت شرکت های محل، مکاتبه و دادنامه و مراتب مزایده را به مرجع مذکور اعلام می کند. انتقال اجرایی در دفاتر ثبت شرکت ها ثبت و در روزنامه به صورت " آگهی رسمی " چاپ می شود و این آگهی جایگزین ثبت دفتر سهام خواهد بود. هیات مدیره شرکت مکلف است این شخص را که از طریق انتشار " آگهی رسمی " به عنوان سهام دار شناسایی شده، در مجامع عمومی بپذیرد و حقوق سهام داری وی را به رسمیت بشناسد. در غیر این صورت هیات مدیره مشمول عنوان جزایی بند یک ماده 253 " لایحه " خواهد بود.
در صورت فوت سهام دار، سهام قهراَ به وراث منتقل می شود و هیات مدیره موظف است پس از وصول فتوکپی مصدق گواهی وفات، گو.اهی انحصار وراثت و گواهی مالیات بر ارث و اسناد سجلی وراث نسبت به درج اسامی و تعداد سهام وراث در دفتر ثبت سهام اقدام و مراتب را به اداره ثبت شرکت ها نیز اعلام نماید.
بدیهی است عدم درج و ثبت نام وراث در دفتر ثبت سهام شرکت باعث عدم اعتبار انتقال قهری سهم نیست و وراث می توانند با ارائه مدارک در مجامع شرکت حضور یافته و ممانعت هیات مدیره از حضور آنان عنوان جزایی بند یک ماده 253 " لایحه " را شامل هیات مدیره خواهد کرد.